Bài gốc: Food Tank Explains: Food Justice – Food Tank, đăng ngày 01/08/2026
Tác giả: Jessica Levy là Cố vấn Pháp lý kiêm Nghiên cứu viên Cao cấp tại Food Tank. Cô tốt nghiệp Đại học Cornell với bằng Cử nhân Khoa học ngành Khoa học Thực phẩm, chuyên sâu về Lựa chọn Thực phẩm và các Vấn đề Xã hội, cùng chuyên ngành phụ về Kinh doanh. Jessica sở hữu bằng Tiến sĩ Luật (JD) từ Trường Luật Pritzker thuộc Đại học Northwestern và bằng Thạc sĩ Luật (LLM) chuyên ngành Thuế từ Đại học New York. Chuyên môn pháp lý của cô tập trung vào các tổ chức được miễn thuế, và cô từng tư vấn cho các tổ chức phi lợi nhuận thuộc nhiều lĩnh vực và vấn đề khác nhau về các khía cạnh pháp lý, quản trị cũng như tuân thủ quy định. Jessica dành trọn niềm đam mê cho việc kể chuyện như một phương thức thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong hệ thống thực phẩm. Cô yêu thích việc ghé thăm các nông trại địa phương và dành thời gian dạo chơi tại các công viên ở Brooklyn cùng chú chó của mình.
Được dịch nhờ sự hỗ trợ của Gemini, có sự kiểm tra của con người. Bài dịch nằm trong dự án Stone Hill Gathering, chi tiết dự án tại đây.
Bài viết này là một phần trong loạt bài nhập môn của Food Tank mang tên “Food Tank Explains”. Mỗi số phát hành sẽ bóc tách các ý tưởng, những đổi mới sáng tạo và các thách thức đang định hình các hệ thống nông nghiệp và lương thực ngày nay, mang đến cái nhìn sâu sắc và sáng tỏ về những chủ đề phức tạp.
Công lý thực phẩm công nhận thực phẩm là một quyền của con người và tìm cách giải quyết các nguyên nhân mang tính cấu trúc của sự bất bình đẳng trên khắp hệ thống thực phẩm. Mục tiêu của phong trào là thúc đẩy quyền tiếp cận bình đẳng với nguồn thực phẩm bổ dưỡng, phù hợp với văn hóa, sự đối xử công bằng với lao động trong hệ thống thực phẩm và lao động nông nghiệp, cùng những cơ hội để tất cả các cộng đồng tự định hình hệ thống thực phẩm của chính mình.
Theo Liên minh Toàn cầu vì Tương lai Thực phẩm (Global Alliance for the Future of Food), cuộc đấu tranh cho công lý thực phẩm chưa bao giờ cấp bách hơn thế. Bất chấp sản lượng sản xuất thực phẩm đủ để nuôi sống toàn bộ dân số toàn cầu, cứ bốn người trên thế giới thì có một người không được bảo đảm an ninh lương thực.
Phụ nữ sản xuất khoảng một nửa sản lượng lương thực của thế giới và chiếm 40% lực lượng lao động nông nghiệp, theo số liệu từ Liên Hợp Quốc. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng phụ nữ thường thiếu quyền tiếp cận an toàn đối với đất đai cùng các tài nguyên thiên nhiên, và tiếp tục không có đại diện tương xứng trong quá trình ra quyết định về nông nghiệp.
Tại Hoa Kỳ, 38 triệu người, bao gồm 12 triệu trẻ em, thiếu quyền tiếp cận đáng tin cậy đối với thực phẩm bổ dưỡng. Lao động trong hệ thống thực phẩm có nguy cơ đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực cao gấp đôi so với lao động trong các ngành nghề khác. Và các cộng đồng người Da đen, Người Bản địa và Người Da màu (BIPOC) phải chịu tỷ lệ mất an ninh lương thực cao bất cân xứng. Trẻ em da đen có nguy cơ mất an ninh lương thực cao gấp ba lần so với trẻ em da trắng. Các cộng đồng bản địa có nguy cơ đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực cao gấp hai đến ba lần so với các cộng đồng da trắng.
Ericka Huggins, một nhà hoạt động nhân quyền, nhà giáo dục và cựu thủ lĩnh của Đảng Báo Đen (Black Panther Party), cùng với Devita Davison, Giám đốc Điều hành của FoodLab Detroit, nhấn mạnh rằng những bất bình đẳng về thực phẩm hiện nay phản ánh các hệ thống mang tính lịch sử của chủ nghĩa thực dân, sự phân biệt chủng tộc và sự loại trừ về kinh tế. “Lịch sử soi chiếu hiện tại,” Huggins nói.
Phong trào công lý thực phẩm hiện đại trỗi dậy trong kỷ nguyên dân quyền của thập niên 1960 và 1970, được xúc tác bởi Chiến dịch Phong tỏa Lương thực Greenwood năm 1962 (Greenwood Food Blockade). Giữa những nỗ lực rộng lớn hơn ở Mississippi nhằm đàn áp sự tham gia chính trị của người da đen, hạt Leflore đã chấm dứt một chương trình liên bang cung cấp lương thực mùa đông cho 90% các gia đình làm rẽ (hình thức nông dân cày cấy trên đất của chủ và nộp lại một phần lớn hoa lợi) là người da đen tại địa phương, đẩy hơn 20.000 người vào cảnh mất đi nguồn lương thực thiết yếu.
Các thành viên cộng đồng đã cùng nhau tổ chức, và các sinh viên đã kiến nghị thành công lên Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) để tái lập chương trình. Sự tương trợ lẫn nhau và tình đoàn kết của các cộng đồng này đã làm nổi bật mối liên hệ khăng khít giữa công lý thực phẩm và sự tham gia chính trị.
Đảng Báo Đen (Black Panther Party) đã phát triển dựa trên những nỗ lực này bằng việc khởi xướng Chương trình Bữa sáng Miễn phí cho Trẻ em Đi học (Free Breakfast for School Children Program) vào năm 1969. Sáng kiến này đã mở rộng từ một nhà thờ duy nhất lên ít nhất 45 điểm phục vụ hàng ngàn trẻ em mỗi ngày. Mặc dù các nỗ lực thực thi pháp luật cuối cùng đã giải tán nhiều chương trình của Đảng Báo Đen, nhưng chúng đã giúp xây dựng sự ủng hộ từ công chúng và rốt cuộc thúc đẩy việc gia tăng nguồn ngân sách liên bang cho các bữa ăn học đường.
Cùng thời điểm đó, các phong trào thúc đẩy quyền lao động, sức khỏe môi trường và công lý chủng tộc cũng đang gia tăng động lực. Nghiệp đoàn Lao động Nông nghiệp Thống nhất (United Farm Workers – UFW), do César Chávez và Dolores Huerta dẫn dắt, đã tổ chức lực lượng lao động nông nghiệp trong thập niên 1960, giành lại quyền lợi cho hàng chục ngàn công nhân nông nghiệp, bao gồm mức lương cao hơn, hạn chế sử dụng thuốc trừ sâu, cùng các yêu cầu về nước uống sạch và cơ sở nghỉ ngơi.
Năm 1987, Ủy ban vì Công lý Chủng tộc của Giáo hội United Church of Christ đã xuất bản một báo cáo chứng minh rằng các cơ sở xử lý chất thải nguy hại tập trung bất cân xứng tại các cộng đồng người Da đen và người gốc Tây Ban Nha, phơi bày những mối liên hệ giữa các cấu trúc bất công chủng tộc và sự bất bình đẳng môi trường.
Nhận thức được bản chất đan kết lẫn nhau của những vấn đề này, phong trào công lý thực phẩm trong thập niên 1980 và 1990 đã mở rộng vượt ra ngoài phạm vi tiếp cận thực phẩm để bao trùm cả các điều kiện lao động, công lý chủng tộc và những biện pháp bảo vệ môi trường.
Các tổ chức ngày nay theo đuổi công lý thực phẩm theo nhiều cách. Một số mở rộng khả năng tiếp cận thực phẩm bổ dưỡng thông qua nông nghiệp địa phương. Urban Tilth đã thiết lập hơn 60 khu vườn cộng đồng tại California, trong khi Just Food kết nối nông dân với các thị trường New York.
Những bên khác ưu tiên chủ quyền thực phẩm và quyền tự quyết trong hệ thống thực phẩm. Liên minh Công lý & Lương thực của Người Da đen Toàn quốc (National Black Food & Justice Alliance) củng cố các hệ thống thực phẩm do người da đen làm chủ, trong khi Soul Fire Farm ở New York cung cấp các sáng kiến bồi thường tổn thất lịch sử và đòi lại đất đai bản địa, cùng các chương trình tập huấn cho những nông dân da đen và người Mỹ Latinh tương lai.
Liên minh Chủ quyền Thực phẩm của Người Mỹ Bản địa (Native American Food Sovereignty Alliance) tìm cách phục hồi và đòi lại các hệ thống thực phẩm bản địa thông qua giáo dục và vận động chính sách, còn Viện Phát triển Các Quốc gia Thứ nhất (First Nations Development Institute) hỗ trợ các cộng đồng bản địa củng cố các nền kinh tế thực phẩm địa phương. Theo nhà sử học, Tiến sĩ Frederick Douglass Opie: “Một trong những hành vi xúc phạm nặng nề nhất mà một người có thể làm với bạn là gạt bỏ chỗ ngồi của bạn bên bàn ăn.”
Các tổ chức khác tập trung vào công lý cho người lao động. Liên minh Lao động Immokalee (Coalition of Immokalee Workers) tổ chức nhằm cải thiện tiền lương và điều kiện làm việc, Liên minh Lao động Chuỗi Lương thực (Food Chain Workers Alliance) vận động cho người lao động trên khắp chuỗi cung ứng thực phẩm, và Tổ chức Liên kết Trung tâm Cơ hội Nhà hàng (Restaurant Opportunities Centers United) thúc đẩy các điều kiện làm việc tốt hơn trong các nhà hàng.
Hướng tới tương lai, những người ủng hộ công lý thực phẩm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thừa nhận và giải quyết các rào cản mang tính cấu trúc đã định hình các hệ thống thực phẩm qua nhiều thế hệ, đồng thời đặt dấu hỏi về cách thức theo đuổi sự thay đổi. Thay vì hỏi xem có thể làm được gì cho các cộng đồng, phong trào khuyến khích các chính phủ, các tổ chức phi lợi nhuận, giới nghiên cứu và các tổ chức từ thiện đồng hành cùng cộng đồng bằng cách hỗ trợ các giải pháp do địa phương dẫn dắt và chia sẻ quyền ra quyết định.
“Chúng ta không thể tự giải phóng chính mình cho đến khi chúng ta tự nuôi sống được chính mình,” Devita Davison khẳng định.