Bài gốc: On the Ground with Dani Nierenberg: Believe in Farmers – Food Tank, đăng vào tháng 9/2026
Tác giả: Danielle Nierenberg là Chủ tịch của Food Tank kiêm chuyên gia về các vấn đề thực phẩm và nông nghiệp bền vững. Bà đã viết nhiều tác phẩm chuyên sâu về giới và dân số, sự lan rộng của chăn nuôi công nghiệp tập trung ở các nước đang phát triển, cùng các sáng kiến đổi mới trong nông nghiệp bền vững.
Được dịch nhờ sự hỗ trợ của Gemini, có sự kiểm tra của con người. Bài dịch nằm trong dự án Stone Hill Gathering, chi tiết dự án tại đây.
“Tại thực địa cùng Dani Nierenberg” là một loạt bài viết liên tục ghi lại những chuyến kiểm chứng tại thực địa của Danielle Nierenberg, Chủ tịch Food Tank. Đọc thêm bằng cách nhấn vào đây.
Tôi nói rất nhiều về Cách mạng Xanh trong công việc của mình, nhưng chưa bao giờ đặt chân đến nơi khởi nguồn của phần lớn cuộc cách mạng ấy cho mãi tới đầu tháng Tám này. Tôi đã đến thăm Texcoco, Mexico, nơi Chương trình Nông nghiệp Mexico do Quỹ Rockefeller tài trợ cuối cùng đã dẫn tới sự ra đời của CIMMYT — Trung tâm Cải thiện Ngô và Lúa mì Quốc tế.
CIMMYT cống hiến hết mình cho việc xây dựng an ninh lương thực, nền nông nghiệp có khả năng chống chịu và sự hợp tác khoa học trên khắp khu vực Nam Bán cầu. Và lịch sử của tổ chức này vừa phức tạp vừa đa chiều.
Chính tại nơi đây, Norman Borlaug cùng các đồng nghiệp của ông đã nghiên cứu và quảng bá các giống ngũ cốc cho năng suất cao cùng việc sử dụng phân bón hóa học nhằm gia tăng sản lượng thực phẩm. Cách mạng Xanh đã giúp ngăn chặn nạn đói ở Mexico, Ấn Độ và nhiều nơi khác. Nhưng chúng ta cũng biết rằng những cách canh tác này thường thay thế các hệ thống vun đắp truyền thống, đa dạng sinh học và bắt rễ sâu tại địa phương, đồng thời làm gia tăng sự phụ thuộc của người nông dân vào các nguồn vật tư đầu vào đắt đỏ.
Điều khiến tôi đặc biệt ấn tượng trong thời gian làm việc cùng CIMMYT là việc tổ chức này đang nỗ lực học hỏi từ lịch sử đó nhiều đến nhường nào.
Ngày nay, CIMMYT nói về một sự tiến hóa xanh, thay vì một cuộc cách mạng — một tiến trình ít tập trung vào việc chuyển giao trọn gói công nghệ cho người nông dân, mà hướng nhiều hơn đến việc cùng đồng kiến tạo và chia sẻ tri thức với họ.
Jelle Van Loon cho biết, “không có công thức chung nào” cho các hệ thống thực phẩm bền vững và có khả năng chống chịu. Những gì hiệu quả với một nông dân ở cộng đồng này có thể lại không hiệu quả với một nông dân ở nơi khác. Van Loon nói thêm rằng khoa học phải đến tận nơi và gắn liền với thực tiễn của người nông dân.
Bên cạnh việc đầu tư vào các chương trình lai tạo những giống lúa mì, ngô và các loại cây trồng khác mới, CIMMYT cũng đang ghi nhận rằng người nông dân đang ngày ngày bảo vệ tính đa dạng sinh học ngay trên chính đồng ruộng của họ. Và họ đang gánh vác tương lai của thực phẩm trên đôi vai của mình.
Tôi sẽ đưa ra cho bạn một ví dụ. Tại Oaxaca, tôi đã được tận mắt chứng kiến hệ thống milpa vận hành trong thực tế.
Milpa thường được miêu tả như hệ thống “ba chị em” — ngô, đậu và bí đỏ được trồng cùng nhau để chúng tương hỗ lẫn nhau và bồi bổ cho đất. Nông dân sản xuất thực phẩm theo cách này có thể trồng tới 27 loại cây trồng khác nhau chỉ trên vài hecta, mà không cần đến thuốc trừ sâu và sử dụng rất ít hoặc hoàn toàn không dùng phân bón hóa học. Hoa hướng dương thu hút các loài côn trùng có ích và đem lại thêm thu nhập cho nông dân. Đậu đũa và các loài cây họ đậu khác giúp người nông dân đương đầu với hạn hán.
Đây không đơn thuần là sự đa dạng vì mục đích đa dạng. Đó chính là khả năng chống chịu.
Nông dân vùng Oaxaca đang phải đối mặt với các điều kiện hạn hán ngày càng gay gắt. Một kỹ thuật viên xuất thân từ nông dân đã chia sẻ với tôi rằng khi những khó khăn đó trở nên quá sức chịu đựng, “các gia đình bắt đầu mất đi hy vọng.”
Thế nhưng, các hệ thống nông nghiệp đa dạng hóa như milpa đem lại cho người nông dân nhiều phương cách hơn để vượt qua một mùa vụ thất bát. Nếu một loại cây trồng bị hư hại, một loại cây khác vẫn có thể cho thu hoạch. Chúng có thể cung cấp thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, giúp đất khỏe mạnh hơn, bảo vệ mùa màng khỏi sâu bệnh và mang lại nguồn thu nhập — tất cả đồng thời cho phép người nông dân duy trì các truyền thống văn hóa cùng bản sắc đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Thêm vào đó, những nông dân áp dụng mô hình milpa thường gieo trồng các giống ngô bản địa. Mexico là cái nôi của cây ngô và là quê hương của sự đa dạng di truyền phi thường. Ngân hàng gen của CIMMYT là nơi lưu giữ bộ sưu tập nguồn gen ngô lớn nhất thế giới — và ngân hàng hạt giống đó thực sự rất “mát mẻ” (theo đúng nghĩa đen – trong bản gốc, tác giả dùng từ “cool”, vừa là “ngầu”/”hay ho” vừa là “mát mẻ”). Nơi đây được duy trì ở nhiệt độ -15°C (5°F) và lưu trữ hàng trăm giống lúa mì và ngô. Những hạt ngô trông tựa như những viên ngọc nhỏ — tím, xanh lam, đỏ, đen, vàng, trắng. Ngân hàng hạt giống đó, cũng như hàng ngàn ngân hàng khác trên toàn cầu, đang bảo vệ tương lai của nhân loại.
Dù không hiện đại và quy mô bằng, những ngân hàng hạt giống nhỏ mà tôi tận mắt chứng kiến trong nhà của các hộ nông dân ở Oaxaca cũng quan trọng không kém — nếu không muốn nói là còn quan trọng hơn. Bởi vì gìn giữ một hạt giống không chỉ đơn giản là cất giấu nó vào một căn hầm bảo quản. Đó là việc gieo trồng nó. Ăn nó. Chia sẻ nó. Tuyển chọn nó. Và trao truyền nó lại cho con cháu cùng những người láng giềng xung quanh.
Khi các cộng đồng đánh mất những hạt giống của mình, họ cũng đối mặt với nguy cơ đánh mất một phần bản sắc gắn liền với chúng.
Tại Oaxaca, tôi đã gặp những người nông dân như bà Francisca Canton và chồng là ông Jacoba Benitez, những người vẫn đang miệt mài làm nông ở độ tuổi cuối 60. Họ miêu tả việc lưu giữ giống là “un trabajo duro” — một công việc nhọc nhằn. Và đó là một tiến trình kéo dài suốt cả năm, từ gieo trồng, thu hoạch cho đến đo lường và cất trữ.
Họ dùng các chai dầu ăn hoặc chai nước ngọt để bảo quản khoảng 50 giống ngô, đậu và bí. Họ giải thích rằng mình đang áp dụng các phương pháp giữ giống truyền thống, đồng thời học hỏi thêm từ các kỹ thuật viên của CIMMYT về kỹ thuật chọn lọc giống và những cách phơi sấy hạt hiệu quả hơn.
Đội ngũ nhân viên của CIMMYT liên tục nhắc đến sự kiên định và tính hiện diện — tức việc trực tiếp có mặt, lắng nghe, học hỏi từ mạng lưới nông dân và vun đắp niềm tin qua nhiều năm trời. Họ chia sẻ rằng các khuyến nghị của mình ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào bối cảnh: Giải pháp nào hiệu quả nhất, ở đâu, cho ai và dưới những điều kiện ra sao?
Đó là một triết lý rất khác biệt so với việc mặc định rằng có một gói giải pháp công nghệ duy nhất — hay một “viên đạn bạc” thần kỳ — có thể chuyển đổi nền nông nghiệp ở mọi nơi.
Và có lẽ đó chính là một trong những bài học mà chúng ta có thể rút ra từ chính cuộc Cách mạng Xanh. Khoa học đóng vai trò vô cùng to lớn. Đổi mới sáng tạo là quan trọng. Công nghệ là thiết yếu.
Thế nhưng văn hóa, đa dạng sinh học, kinh tế học, các mối quan hệ và khối tri thức mà người nông dân đã tích lũy qua nhiều thế hệ cũng quan trọng không kém.
Nông dân chính là những người bảo tồn và gìn giữ nền đa dạng sinh học — một nền tảng theo nghĩa đen chính là tương lai của nhân loại. Mỗi khi người nông dân chia sẻ những tri thức giúp củng cố khả năng chống chịu của mình, cộng đồng đó lại trở nên vững mạnh hơn.
Trong thời gian ở Oaxaca, tôi đã gặp gỡ ông Víctor López Leyva, Bộ trưởng Nông nghiệp của bang. Thông điệp của ông luôn đọng lại sâu sắc trong tâm trí tôi:
“Creer en el campo, creer en las campesinas y los campesinos.”
Hãy tin vào nông thôn. Hãy tin vào người nông dân.
Tôi hoàn toàn đồng ý với điều đó.
Đó là lý do tại sao tôi luôn cảm thấy vô cùng hào hứng — và không hề ngạc nhiên — khi được chứng kiến những đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp do chính người nông dân dẫn dắt và phục vụ cho người nông dân.
Và tôi cũng hiểu rằng một hệ thống thực phẩm tốt đẹp hơn phụ thuộc vào sự hợp tác giữa nông dân, các nhà nghiên cứu, giới khoa học, các nhà hoạch định chính sách, những người vận động, các chuyên gia văn hóa cùng rất nhiều bên khác. Thế nhưng, sự hợp tác này cũng đòi hỏi chúng ta phải thừa nhận ai mới là người thấu hiểu đất đai nhất.
Cách mạng Xanh đã dạy cho thế giới biết rằng khoa học nông nghiệp có thể đạt được những thành tựu phi thường. Có lẽ sự tiến hóa xanh sẽ dạy cho chúng ta một điều có ý nghĩa quan trọng không kém — đổi mới sáng tạo không bắt đầu từ một công nghệ hay từ một nhà khoa học. Nó bắt đầu từ việc lắng nghe người nông dân.
Tìm hiểu thêm về công tác kiểm chứng thực địa của Food Tank và chuyến thăm mới đây tới CIMMYT qua video dưới đây của nhà làm phim Haven Worley: